Toen de Opstand haar leider verloor

Willem van Oranje was sinds de eerste jaren van de Opstand uitgegroeid tot het belangrijkste politieke gezicht van de tegenstand tegen Filips II. In 1580 had Filips hem vogelvrij verklaard en een beloning voor zijn dood uitgeloofd. De maatregel maakte de strijd persoonlijker en gaf radicale tegenstanders een religieus en politiek motief om de prins te treffen. Verschillende eerdere aanslagen waren mislukt. Op 10 juli 1584 drong Balthasar Gerards het Prinsenhof in Delft binnen. Hij had zich als een katholieke aanhanger van de koning voorgedaan en wachtte de prins op. In de doorgang van het voormalige Sint-Agathaklooster schoot hij Willem van Oranje met pistolen neer. Gerards werd kort daarna gearresteerd. De moord was geen slagveldincident, maar een gerichte politieke aanslag in het bestuurscentrum van de Opstand. De gevolgen waren onmiddellijk. De opstandige gewesten verloren een leider die politieke onderhandelingen, militaire plannen en de verdediging van de Opstand met elkaar had verbonden. De Staten moesten verder zonder zijn persoonlijke gezag en zonder de Franse oplossing waarop Willem had gehoopt. Zijn zoon Maurits kwam als jonge erfgenaam naar voren, maar was nog geen politieke opvolger. De moord versnelde daarmee de overgang naar bestuur door de gewesten zelf.